जापानी भाषामा ‘Causative Form’ (使役): कसैलाई काम लगाउने वा बाध्य बनाउने सही तरीका

१. परिचय (Introduction)

जापानी भाषा सिक्ने विद्यार्थीहरूका लागि ‘使役’ (Shieki) वा Causative Form एउटा यस्तो व्याकरण हो, जसमा केवल शब्दको रूप मात्र परिवर्तन हुँदैन, बरु यसले जापानी समाजको गहिरो तह र मानवीय सम्बन्धलाई पनि झल्काउँछ। के तपाईंलाई थाहा छ? यदि तपाईंले यो रूप गलत परिस्थितिमा प्रयोग गर्नुभयो भने, यो निकै अशिष्ट (rude) सुनिन सक्छ। किनकि यसले अर्को व्यक्तिको भावनालाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गरेको देखिन्छ। जापानी संस्कृतिमा ‘माथिल्लो’ र ‘तल्लो’ ओहोदा (Hierarchy) बीचको सम्बन्ध कसरी क्रियापदले निर्धारण गर्छ भन्ने कुरा बुझ्न यो व्याकरण निकै महत्त्वपूर्ण छ। यस लेखमा हामी विशेष गरी यसको ‘जबरजस्ती’ वा ‘बाध्य पार्ने’ (Coercion) पक्षको बारेमा विस्तृत रूपमा चर्चा गर्नेछौं।

२. 使役 (Causative Form) को मुख्य अर्थ: जबरजस्ती वा बाध्य पार्नु (Coercion)

जापानी व्याकरणमा 使役 को सबैभन्दा प्रमुख प्रयोग ‘强制’ (Kyousei) अर्थात् जबरजस्ती गर्नु हो। यो रूप तब प्रयोग गरिन्छ जब माथिल्लो ओहोदाको व्यक्ति (जस्तै: आमाबुबा, हाकिम, वा शिक्षक) ले आफ्नो मातहतको व्यक्तिलाई उसको इच्छा नहुँदा नहुँदै पनि कुनै काम गर्न लगाउँछ।

प्राविधिक सुझाव: यदि तपाईंलाई कुनै वाक्य ‘जबरजस्ती’ को अर्थमा हो कि होइन भनेर जाँच्न मन छ भने, त्यसलाई ‘आदेश’ (Imperative/命令形) को रूपमा बदलेर हेर्नुहोस्। यदि उक्त वाक्यलाई ～なさい (nasai) वा ～ろ (ro) जस्ता आदेशात्मक रूपमा बदल्दा पनि अर्थ उस्तै रहन्छ भने, त्यो निश्चित रूपमा जबरजस्ती (Coercion) नै हो।

यसका साथै, यो रूप केवल मानिसहरूमा मात्र सीमित छैन। आजकल रोबोट वा कम्प्युटर जस्ता निर्जीव वस्तुहरूलाई पनि मानवीकरण गरेर “रोबोटलाई सफाइ गर्न लगाउनु” वा “कम्प्युटरलाई हिसाब गर्न लगाउनु” जस्ता सन्दर्भमा पनि यो व्याकरणको प्रयोग हुने गर्दछ।

३. शब्दको रूप परिवर्तन गर्ने तरिका (Form: Conjugation Rules)

एक वरिष्ठ प्राविधिक लेखकको रूपमा, म तपाईंलाई क्रियापदका तीनवटै समूहहरूलाई 使役 रूपमा बदल्ने स्पष्ट नियमहरू तल प्रस्तुत गर्दछु:

• समूह १ (Group 1): ‘ます’ (masu) भन्दा ठीक अगाडिको ‘i’ ध्वनिलाई ‘a’ मा बदलेर ‘せます’ (semasu) थप्नुहोस्।
  • 行きます (Ikimasu) -> 行かせます (Ikasemasu)
  • विशेष नियम: यदि क्रियापदको अन्त्य केवल ‘い’ (naked ‘i’) ध्वनिमा हुन्छ (जस्तै: 会います वा 手伝います) भने, त्यसलाई ‘あ’ मा होइन, ‘わ’ (wa) मा परिवर्तन गर्नुपर्छ।
  • उदाहरण: 手伝います (Tetsudaimasu) -> 手伝わせます (Tetsudawasemasu) – तपाईंले ‘手伝あせます’ भन्न मिल्दैन।
• समूह २ (Group 2): ‘ます’ लाई हटाएर त्यसको सट्टा ‘させます’ (sasemasu) थप्नुहोस्।
  • 食べます (Tabemasu) -> 食べさせます (Tabesasemasu)
  • 調べます (Shirabemasu) -> 調べさせます (Shirabesasemasu)
• समूह ३ (Group 3): यी अनियमित शब्दहरूलाई सिधै कण्ठ गर्नुहोस्:
  • します (Shimasu) -> させます (Sasemasu)
  • 来ます (Kimasu) -> こさせます (Kosasemasu)

४. प्रयोग गर्ने सही तरीका र सहायक विभक्तिहरू (Particles ‘o’ and ‘ni’)

Causative वाक्यमा ‘を’ (o) र ‘に’ (ni) को प्रयोग सबैभन्दा अलमल्याउने पक्ष हुन सक्छ। यसलाई यसरी बुझौं:

1. अकर्मक क्रिया (Intransitive/自動詞): यदि क्रियापद अकर्मक छ (जसमा ‘を’ वस्तु हुँदैन) भने, काम गर्ने व्यक्तिको पछाडि ‘を’ प्रयोग गरिन्छ।
   • 娘を学校に行かせます। (Musume o gakkou ni ikasemasu – छोरीलाई स्कूल जान लगाउँछु।)
2. सकर्मक क्रिया (Transitive/他動詞): यदि क्रियापद सकर्मक छ भने, काम गर्ने व्यक्तिको पछाडि ‘に’ प्रयोग गरिन्छ। किनभने जापानी भाषाको एउटै वाक्यमा दुईवटा ‘を’ प्रयोग गर्न व्याकरणिय रूपमा राम्रो मानिँदैन।
   • 子供に野菜を食べさせます। (Kodomo ni yasai o tabesasemasu – बच्चालाई तरकारी खान लगाउँछु।)
3. महत्त्वपूर्ण अपवाद: यदि क्रियापद अकर्मक (Intransitive) हो तर वाक्यमा पहिल्यै स्थान जनाउने ‘を’ प्रयोग भइसकेको छ भने, व्यक्तिको पछाडि ‘に’ नै प्रयोग गर्नुपर्छ।
   • 運転手に道路を走らせます। (Untenshu ni douro o hashirasemasu – चालकलाई सडकमा गाडी गुडाउन लगाउँछु।)
   • यहाँ ‘道路を’ (सडकमा) आएको हुनाले चालकको पछाडि ‘を’ को सट्टा ‘に’ प्रयोग गरिएको हो।

५. वास्तविक जीवनका उदाहरणहरू र परिस्थितिहरू (Realistic Situations)

यहाँ केही वास्तविक परिस्थितिहरू छन् जहाँ ‘जबरजस्ती’ (Coercion) को भाव स्पष्ट देखिन्छ:

परिस्थिति १: आमाले बच्चालाई नचाहेको तरकारी खान लगाउनु お母さんは子供に野菜を食べさせました। (आमाले बच्चालाई तरकारी खान लगाउनुभयो।) व्याख्या: यहाँ बच्चाको इच्छा भन्दा आमाको निर्णय प्रधान छ।

परिस्थिति २: शिक्षकले विद्यार्थीलाई सजाय स्वरूप उभिन लगाउनु 先生は学生を廊下に立たせました। (शिक्षकले विद्यार्थीलाई करिडोरमा उभिन लगाउनुभयो।) व्याख्या: यो एक स्पष्ट आदेश र जबरजस्ती हो, जहाँ विद्यार्थीको भावनालाई ध्यान दिइएको छैन।

परिस्थिति ३: हाकिमले कर्मचारीलाई कामको सिलसिलामा भ्रमणमा पठाउनु 部長は部下をベトナムへ出張させました। (हाकिमले कर्मचारीलाई भियतनाम भ्रमणमा पठाउनुभयो।) व्याख्या: यो व्यावसायिक निर्देशन हो, जसमा कर्मचारीले आफ्नो इच्छा भन्दा पनि हाकिमको आदेश पालना गर्नुपर्ने हुन्छ।

६. झुक्किन सक्ने अभिव्यक्तिहरूसँगको भिन्नता (Common Confusions)

विद्यार्थीहरू प्रायः ‘强制’ (Forcing – जबरजस्ती) र ‘許可’ (Permission – अनुमति) बीच झुक्किने गर्छन्। जबरजस्तीमा काम गर्ने व्यक्तिको इच्छा हुँदैन, तर अनुमतिमा व्यक्तिको चाहनालाई स्वीकार गरिन्छ।

स्रोत सामग्रीमा एउटा निकै शक्तिशाली उद्धरण छ:

“使役の強制は、私は子供の気持ちを考慮していません।” (जबरजस्तीको causative मा, मैले बच्चाको भावना वा इच्छालाई ध्यानमा राखेको छैन।)

जापानी संस्कृतिमा “अर्काको भावनालाई ध्यान नदिनु” निकै गम्भीर कुरा मानिन्छ। त्यसैले, यो ‘强制’ रूप केवल त्यस्तो अवस्थामा प्रयोग गरिन्छ जहाँ ओहोदाको खाडल निकै ठूलो हुन्छ (जस्तै: आमाबुबा-छोराछोरी, हाकिम-कर्मचारी)। आफ्नो बराबरको मान्छे वा आफूभन्दा माथिल्लो ओहोदाको मान्छेलाई यो रूप प्रयोग गर्नु निकै अपमानजनक हुन सक्छ।

७. निष्कर्ष र सोचनीय प्रश्न (Conclusion & Final Thought)

‘使役’ व्याकरण जापानी भाषाको एउटा यस्तो ऐना हो जसले समाजको मर्यादा र ओहोदालाई देखाउँछ। हामीले आज यो व्याकरण कसरी बनाउने, विभक्तिहरू (Particles) कसरी प्रयोग गर्ने र कुन परिस्थितिमा यसले जबरजस्तीको अर्थ दिन्छ भन्ने कुरा सिक्यौं।

तपाईंको विचारमा, जापानी भाषामा जस्तै के नेपाली भाषामा पनि ओहोदा अनुसार क्रियापदको रूप परिवर्तन गरेर “काम लगाउने” यति स्पष्ट नियमहरू छन्? सोच्नुहोस् त, तपाईंले आफ्नो भाइलाई काम लगाउँदा र आफ्नो कार्यालयको सहयोगीलाई काम लगाउँदा प्रयोग गर्ने शब्दमा कस्तो भिन्नता हुन्छ? जापानी भाषाको यो सूक्ष्मतालाई बुझ्नु नै यो भाषामा निपूर्ण हुने पहिलो कदम हो।

ABOUT ME

タッチメン

日本語学校の専任講師として7年以上勤務をしていて、経験した留学生の疑問や先生の悩みを解決していきます。

スポンサーリンク

スポンサーリンク